De weken van 5-3-2

Al weken woedt de discussie over het systeem van Oranje en de keuzes van onze bondscoach, Louis van Gaal. Louis koos voor 5-3-2, en sindsdien is het landt in rep en roer. Van Gaal wordt door het ene landsdeel beticht van het bezoedelen van de ‘Hollandse School’, door het andere deel van ‘realisme’. De één vindt dat hij zijn principes verloochent, de ander wijst naar de keuze als hét bewijs van Louis’ vakmanschap. Ik heb me in deze discussie tot nu toe stil gehouden. Maar met de kwartfinales in het vooruitzicht, kan ik me dat niet meer permitteren. Tenslotte promoveerde ik twee jaar geleden op systemen en systeembenaderingen in een politieke omgeving. Als dus iemand iets over het systeem van Van Gaal mag zeggen, ben ik het wel. Bij deze dus.

´In Nederland wordt veel met het 4-3-3-systeem gespeeld. In de aanval is vooral de positie van vleugelaanvallers van belang. Deze kunnen bij wijze van spreken aan de zijlijn staan (met het kalk op de schoenen) maar ook veel meer naar het midden. Hiervan is sprake bij het kerstboomsysteem (4-3-2-1), dan opereren beide vleugelspitsen als een soort aanvallende middenvelders, hierdoor zal het bij balbezit van de tegenstander 4-5-1 spelen en bij eigen balbezit 4-3-3.´(Wikipedia)

Een systeem is een stelsel van elementen waartussen interactie plaatsvindt. Senge spreekt over een ‘als één geheel ervaren stelsel waarvan de elementen samenhangen’. Sterker nog, een systeem bestaat uit subsystemen waartussen feedback en feedforward loops bestaan, en waarbinnen zogenaamde ‘niet lineaire relaties’ optreden. Een systeem kan fysisch zijn (zoals een rivier), sociaal (zoals een stad) of zelfs fysisich-sociaal (stad aan de rivier). De werking van systemen kent vaak grote onzekerheden – denk aan het klimaatsysteem of de integratie van Marokkanen in een stadswijk. Ook is ieder systeem weer onderdeel van een groter systeem: het ‘system of systems’-concept - denk aan Marokkanen in een stadswijk aan een rivier die onder invloed staat van klimaatverandering. Hierdoor kan ook zogenaamde emergentie optreden: onverwachte en onvoorspelbare reacties van een systeem. Het klassieke voorbeeld hiervan is de vlinder die elders op de wereld een orkaan kan veroorzaken. En om terug te komen bij de keuze van Van Gaal: we zagen het ook bij Oranje, in die fabuleuze tweede helft tegen Spanje. Emergentie is niet te onderschatten.

´Dit was in ieder geval de beste manier om Spanje te bestrijden. Mooi dat de combinatie tussen resultaatvoetbal en aanvallen ook mogelijk is.´ (Louis Van Gaal, na Nederland-Spanje)

Louis van Gaal moet keuzes maken. Beslissingen nemen. Om de kans op winst voor zijn ‘Oranje-systeem’ zo groot mogelijk te maken. Senge stelde dat ‘mensen de neiging hebben zich op onderdelen van het systeem te richten, in plaats van op het geheel.’ Dit kan tot waardevolle inzichten leiden, maar vooral tot het over het hoofd zien van samenhang en mogelijke effecten. Om het geheel te kunnen overzien, is een systeembenadering noodzakelijk. ‘Een systeembenadering is noodzakelijk om gefundeerde, valide besluiten over ingrepen in een systeem mogelijk te maken’, schreef ik in mijn proefschrift. 5-3-2 is een systeembenadering. 1-5-3-2 ook. Echter, een systeembenadering vraagt om keuzes. Keuzes over de begrenzing van het systeem, welke subsystemen worden beschouwd, welke onzekerheden, etc. Kijken we in een stad alleen naar de effecten van klimaatverandering, of ook naar integratie? Kijken we alleen naar de 11 basisspelers, of ook naar de wisselspelers en de staf? Een systeembenadering is dan ook een sociale constructie: wat in de systeembenadering een plek krijgt hangt af van wat de opstellers er van belang achten. Systeembenadering zijn ‘as much political as they are science’. En dit heeft drie belangrijke consequenties.

‘Bij 4-3-3 kunnen we van achteruit veel makkelijker opbouwen. Dat hebben we nu twee keer gezien. Eigenlijk is dat 5-3-2-systeem twee keer mislukt.’ (Co Adriaanse na Nederland-Australië). Op VI.nl: ‘De term 5-3-2 is in feite wat verwarrend; het klinkt alsof het veel defensiever is dan 4-3-3, omdat er een aanvaller is ingewisseld voor een verdediger. Ja, het zijn wat meer verdedigers, maar dat hoeft niet gelijk te betekenen dat je meer verdedigend gaat spelen. Wie de 5-3-2-benaming hanteert, rekent de diepe backs als verdedigers. Eigenlijk is 3-4-1-2 een betere benaming voor het systeem.’

De eerste consequentie is dat de keuzes in een systeembenadering de ruimte aan oplossingen beperken. Door de systeembenadering van Oranje te beperken tot 11 spelers op het veld, verdeeld over vier zones (goal – verdediging – middenveld – aanval) blijven oplossingen buiten beeld. Bijvoorbeeld oplossingen die liggen bij spelers die in een wedstrijd in meerdere zones spelen (interactie tussen elementen), de individuele kwaliteiten van spelers (subsystemen binnen het systeem) of het gebruik van wisselspelers (begrenzing van het systeem). De keuzes die Louis van Gaal maakt volgen uit zíjn benadering van het systeem, en wat híj belangrijk vindt. En daarmee beperkt hij zich – per definitie. Omdat anderen (spelers, staf, media en fans) andere keuzes maken en een andere benadering gebruiken, leidt de noodzaak tot keuzes ook tot potentieel onbegrip en miscommunicatie. Bijvoorbeeld als Louis in de media uitlegt dat 5-3-2 eigenlijk 3-4-3 is. En niemand dit snapt, of wil snappen.

Arjen Robben na Nederland-Spanje: ‘Ik heb veel vrijheid voorin en kan meerdere kanten op bewegen. Ik voel me absoluut prettig bij het nieuwe systeem dat Oranje hanteert’. Sceptici zijn er ook; Volgens VI-redacteur Taco van den Velde “is de identiteitscrisis van voetballand Nederland compleet”. Hij vindt het 5-3-2-systeem in alles tegengesteld aan waar het in de Hollandse School om draait, waardoor Nederland er haar voetbalopvatting mee verloochent.’

De tweede consequentie sluit hierop aan: de keuzes die gemaakt worden voor de systeembenadering zullen door anderen ter discussie worden gesteld. Zeker als anderen andere belangen hebben dan Louis van Gaal, zullen zij geneigd zijn zijn keuzes ter discussie te stellen. Bijvoorbeeld Klaas-Jan Huntelaar. Of de pers. Vanuit de bestuurskunde weten we ook dat dergelijke keuzes, indien in kleine, selecte kring gemaakt, draagvlak ontberen en tot problemen zullen leiden: debat, weerstand en verzet. Dit vraagt dan ook om een sterke communicatieve benadering: ondanks dat Louis de baas is, is het handig als hij draagvlak voor zijn keuzes zoekt. En nog beter, deze keuzes samen met die anderen maakt. Zowel met Klaas-Jan als met de pers.

Bert van Marwijk: 'Het is zijn goed recht om voor een 5-3-2 systeem te kiezen, maar dit is niet mijn systeem. Dit is niet zomaar een aanpassing, maar een behoorlijke overgang, die heel wat vergt van spelers.

Tenslotte is het van belang dat complexe systemen een voorkeurstoestand hebben. Een toestand waarin het systeem zich ‘het liefst’ of ‘van nature’ bevindt. Een systeembenadering die dit negeert, loopt de kans beslissingen te ondersteunen die contraproductief zijn. Bijvoorbeeld als een rigide benadering van 5-3-2 geen recht doet aan de natuurlijke neiging van Nederlandse voetballers om via vleugelaanvallers te spelen. Een systeembenadering kan de ‘Hollandse School’ misschien op papier negeren, maar op het veld is dit lastig.

‘Het publiek komt nog steeds naar het stadion, ondanks dat de media veel hebben geschreven over dit systeem, laat Van Gaal optekenen tijdens de persconferentie. Het gaat uiteindelijk altijd om het rendement. Welk systeem ik ook speel, ik pas altijd de principes van de Hollandse voetbalschool toe.’

Goed. In het voorgaande heb ik Oranje neergezet als systeem, en de noodzaak en risico’s van het gebruik van een systeembenadering door Louis van Gaal geduid. Leuk, maar wat hebben we daaraan? Niet veel zou ik zeggen. Het geeft wat inzicht. En verklaring. Maar bovenal: het geeft aan hoe mooi en complex de publieke discussie is: iedereen heeft het over 5-3-2 en de Hollandse School. Maar iedereen bedoelt iets anders. Een wekenlange canon en kakofonie waarin iedereen met elkaar langs elkaar praat over hetzelfde. En daarmee is het Oranje-debat een metafoor voor vele andere. Of het nu gaat over klimaat, economische ontwikkeling of integratie van Marokkanen gaat. Complexe systemen, hetzelfde debat. Iedereen snapt elkaar, maar niemand bedoelt hetzelfde. Zelfs de kenners niet.

In 'De Week Van' geeft Geert Roovers zijn beeld op de wedstrijden van PSV, en meer.